پژوهش در تاریخ

پژوهش در تاریخ

وضعیت حج‌گزاری ایرانیان پس از حمله مغول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه تهران
چکیده
حمله مغول به ایران در سال 616 هجری کشورمان را با بحران‌های جدی در همه زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی روبرو کرد و تا سالیان سال آثار حمله و استیلای طولانی مدت قوم مهاجم در این عرصه‌ها خود نمایی می‌کرد. حج با توجه به ابعاد مختلف مذهبی سیاسی و اجتماعی آن از عرصه‌های بروز بحران بود. از سوی دیگر با توجه به ماهیت سیاسی اجتماعی حج می‌توان آن را از ارکان مهم مشروعیت‌بخشی به حاکمان مسلمان برشمرد و رقابت حکومت‌های مختلف در پر رنگ کردن نقش خود در مراسم حج از نمودهای این اهمیت بود. ناهمخوانی کیش مغولان با اسلام و حج، چاره‌اندیشی برای بحران را مشکل‌تر می‌نمود. نوشتار حاضر با مرور برخی از منابع مرتبط با توجه به نظریه بحران اسپرینگز در پی تبیین چگونگی رویارویی مسلمانان و به‌ویژه نخبگان ایرانی با بحران‌های یادشده در موضوع حج‌گزاری می‌باشد. تطبیق مراحل مختلف نظریه یادشده با فعالیت‌های کنشگران و تبیین راهکارها روش تحقیق را شکل می‌دهند. براساس یافته‌های پژوهش، نخبگان ایرانی با نفوذ در دربار مغولان و ایلخانان توانستند اجازه حج‌گزاری را از آنها دریافت کنند. ایجاد ثبات نسبی در زمینه‌های اقتصاد و امنیت، جذب حاکمان مغول به سوی اسلام، استقلال کاروان ایرانی از کاروان عراق و اعزام کاروان ایرانی از شیراز به مکه از دیگر چاره‌هایی بود که اندیشمندان ایرانی در برابر بحران‌های یادشده ارائه کردند.

عنوان مقاله English

Situation of Iranian Hajj Pilgrims after Mongol Invasion

نویسنده English

Abolfazl Rabbani
-     ابن اثیر، محمد، الکامل فی التاریخ، چاپ اول، بیروت، 1385ق.
-     ابن العبری، تاریخ مختصر الدول، به تحقیق: آنتوان صالحانی الیسوعی، چاپ سوم، بیروت، 1993م.
-     ابن بطوطه، محمد بن عبداللّه، رحله ابن بطوطه، تصحیح عبدالهادی تازی، چاپ اول، ریاض، 1417ق.
-     ابن جبیر، محمد بن احمد، رحله ابن جبیر، چاپ اول، بیروت، دار و مکتبه الهلال، بی‌تا.
-     ابن خرداذبه، عبیداللّه، المسالک و الممالک، به کوشش محمد المخزوم، بیروت، ق1408.
-     ابن فهد، عمر بن محمد، اتحاف الوری باخبار ام القری، به تصحیح: فهیم محمد شلتوت، مکه، 1403.
-     ابوالفداء، اسماعیل بن علی، المختصر فی تاریخ البشر، چاپ اول، مصر، بی تا.
-     ارموی، محدث، نسائم الاسحار من لطائم الاخبار، چاپ اول، تهران،1338ش.
-     اسپرینگز، توماس، فهم نظریه‌های سیاسی، توماس اسپرینگز، فرهنگ رجایی، تهران، آگاه، 1370ش.
-     اشپولر، برتولد، تاریخ مغول در ایران، ترجمه محمود میر آفتاب، چاپ نهم، تهران، 1386ش.
-     آشتیانی، عباس اقبال، تاریخ مغول، چاپ هشتم، تهران، 1384ش.
-     بیانی، شیرین، دین و دولت در ایران عهد مغول، تهران، نشر دانشگاهی، 1381ش.
-     پژوهشکده حج و زیارت، دانشنامه حج و حرمین شریفین، تهران، مشعر، چاپ اول، 1392ش.
-     جرفاذقانی، ابوالشرف ناصح، ترجمه تاریخ یمینی، چاپ سوم، تهران، 1374ش.
-     جزینی، عبدالقادر، الدررالفوائد المنظمه، به تحقیق محمد حسن محمد حسن اسماعیل، چاپ اول، بیروت، 1422ق.
-     جعفریان، رسول، راه حج، تهران، زیتون سبز، 1389ش.
-     جوینی، عطا ملک، تاریخ جهانگشای جوینی، به تصحیح محمد قزوینی، چاپ چهارم، تهران، 1385ش.
 
-     حائری، عبدالهادی، ایران و جهان اسلام، چاپ اول، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، 1386.
-     حربی، ابراهیم بن اسحاق، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج، به کوشش حمد جاسر، چاپ اول، ریاض، 1401ق.
-     خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین، حبیب السیر، چاپ چهارم، تهران، 1380ش
-     طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، 11جلد، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، چاپ دوم، 1387ق، بیروت
-     طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه، 1412ق.
-     فاسی، محمد بن احمد، العقد الثمین، به تصحیح محمد عبدالقادر احمد عطا، چاپ اول، بیروت، 1419ق.
-     فاسی، محمد بن احمد، العقد الثمین، به تصحیح محمد احمد عبدالقادر عطا، چاپ اول، بیروت، 1419م.
-     فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام باخبار البلد الحرام، چاپ اول، بیروت، 1421ق.
-     کاشانی، عبداللّه بن محمد، تاریخ اولجایتو، به تصحیح مهین همبلی، چاپ دوم، تهران، 1384ش.
-     همدانی، رشید الدین فضل اللّه، تاریخ مبارک غازانی، به تصحیح کارل یان، چاپ اول، هرتفرد، 1358ش.
-     همدانی، رشید الدین فضل اللّه، جامع التواریخ، به کوشش بهمن کریمی، چاپ اول، تهران، 1338ش.
-     همدانی، رشید الدین فضل اللّه، جامع التواریخ، اسماعیلیان، به تصحیح محمد روشن، چاپ اول، تهران، 1378ش.
-     یعقوبی، احمد بن اسحاق، البلدان، به تصحیح محمد امین صناوی، چاپ اول، بیروت، 1422.